Co na zawroty głowy? Skuteczne sposoby i porady eksperta

Zawroty głowy to dolegliwość, która potrafi zaskoczyć w najmniej odpowiednim momencie, wywołując niepokój i dezorientację. Z mojego doświadczenia wiem, że to niezwykle powszechny problem szacuje się, że dotyka on od 20% do 30% dorosłych, a z wiekiem jego częstotliwość niestety wzrasta. Niezależnie od tego, czy doświadczasz krótkotrwałego "kręcenia się w głowie", czy uporczywego uczucia chwiejności, zrozumienie, co się dzieje, jest pierwszym i najważniejszym krokiem do odzyskania kontroli. W tym artykule postaram się rozwiać Twoje wątpliwości i pokazać, jak radzić sobie z zawrotami głowy zarówno doraźnie, jak i w dłuższej perspektywie.

Zawroty głowy dopadły Cię znienacka? Zrozum, co się dzieje i jak szybko sobie pomóc

Kiedy świat zaczyna wirować, a grunt ucieka spod nóg, naturalne jest, że czujemy się zaniepokojeni. Zawroty głowy to nie tylko nieprzyjemne doznanie, ale często sygnał, że coś w naszym organizmie nie działa tak, jak powinno. Kluczowe jest, aby nie panikować, ale spróbować zrozumieć naturę tej dolegliwości. Właściwa diagnoza i odpowiednie działania mogą przynieść szybką ulgę i zapobiec poważniejszym konsekwencjom.

Czy to „kręcenie się w głowie” czy „brak stabilności”? Naucz się rozpoznawać rodzaj zawrotów głowy

Z mojego doświadczenia wynika, że wielu pacjentów używa terminu "zawroty głowy" na określenie bardzo różnych odczuć. W medycynie rozróżniamy dwa główne typy. Pierwszy to zawroty układowe, znane jako vertigo. To klasyczne uczucie wirowania otoczenia lub własnego ciała. Często towarzyszą im nudności, wymioty, a nawet oczopląs. Ten typ zawrotów zazwyczaj związany jest z zaburzeniami w uchu wewnętrznym, czyli błędniku. Wyobraź sobie, że stoisz na karuzeli, która nagle zaczyna się kręcić to właśnie vertigo. Drugi typ to zawroty nieukładowe. Charakteryzują się one uczuciem braku stabilności, chwiejności, oszołomienia, a czasem wręcz lęku przed upadkiem. Nie ma tu wrażenia wirowania. Mogą być spowodowane przez wiele czynników, od problemów z ciśnieniem krwi, przez zmęczenie, aż po czynniki psychogenne, takie jak stres czy lęk. Zastanów się, czy czujesz, że tracisz równowagę, czy raczej, że cały świat wokół Ciebie się obraca. Ta różnica jest kluczowa dla lekarza w postawieniu wstępnej diagnozy.

Kiedy wystarczy spokój, a kiedy trzeba działać? Pierwsze kroki podczas ataku zawrotów głowy

Gdy tylko poczujesz, że zaczyna Ci się kręcić w głowie, najważniejsze jest bezpieczeństwo. Moja pierwsza rada to: usiądź lub połóż się natychmiast. Unikniesz w ten sposób upadku i potencjalnych urazów. Najlepiej znaleźć stabilne oparcie i przyjąć pozycję, w której czujesz się najmniej chwiejnie. Jeśli jesteś w miejscu publicznym, nie krępuj się usiąść na ziemi, jeśli nie ma w pobliżu krzesła. Twoje bezpieczeństwo jest priorytetem.

Podczas ataku staraj się unikać gwałtownych ruchów głową i ciałem. Mogą one nasilać objawy. Spróbuj skupić wzrok na jednym, nieruchomym punkcie to często pomaga układowi równowagi "ustabilizować się". Pamiętaj też o głębokim, spokojnym oddychaniu. To nie tylko uspokoi układ nerwowy, ale także pomoże dotlenić mózg. Czasem te proste kroki wystarczą, by przeczekać najgorszy moment i poczuć się lepiej.

Domowa apteczka na ratunek: 5 sprawdzonych sposobów na złagodzenie zawrotów głowy

Zanim sięgniesz po leki, warto spróbować sprawdzonych, domowych metod, które często przynoszą ulgę w łagodniejszych przypadkach zawrotów głowy. Wiele z nich opiera się na prostych zasadach dbania o własne ciało i umysł.

Nawodnienie to podstawa: dlaczego szklanka wody może być Twoim pierwszym lekarstwem?

Zaskakująco często przyczyną zawrotów głowy jest po prostu odwodnienie. Nasz organizm potrzebuje odpowiedniej ilości płynów, aby wszystkie układy, w tym krążenia i nerwowy, funkcjonowały prawidłowo. Kiedy jesteśmy odwodnieni, objętość krwi spada, co może prowadzić do obniżenia ciśnienia i niedostatecznego ukrwienia mózgu. Dlatego moja rada jest prosta: pij dużo wody! Zawsze miej pod ręką szklankę wody i pij ją regularnie przez cały dzień. W przypadku zawrotów głowy, wypicie szklanki wody powoli, małymi łykami, może przynieść szybką ulgę.

Ziołowa moc: czy imbir i mięta pieprzowa naprawdę działają?

Natura oferuje nam wiele sprzymierzeńców w walce z różnymi dolegliwościami. W przypadku zawrotów głowy, szczególnie tych z towarzyszącymi nudnościami, warto sięgnąć po imbir. Jest on znany ze swoich właściwości przeciwwymiotnych i przeciwzapalnych, a także poprawiających krążenie. Możesz przygotować napar z świeżego imbiru (plasterki imbiru zalać gorącą wodą) lub żuć niewielki kawałek. Podobnie działa mięta pieprzowa jej orzeźwiający zapach i smak mogą ukoić żołądek i przynieść ulgę. Filiżanka herbaty miętowej to często dobry pomysł.

Odpoczynek i bezpieczna pozycja: jak unikać upadku i wyciszyć objawy?

Podczas ataku zawrotów głowy, odpoczynek jest kluczowy. Staraj się położyć w cichym, zaciemnionym pomieszczeniu. Zamknij oczy, jeśli to pomaga, i po prostu pozwól swojemu ciału się uspokoić. Unikaj wszelkich nagłych ruchów, zwłaszcza gwałtownego wstawania czy obracania głowy. Jeśli musisz wstać, rób to powoli, etapami najpierw usiądź na brzegu łóżka, poczekaj chwilę, a dopiero potem wstań. To daje układowi równowagi czas na adaptację.

Głęboki oddech i relaks: jak pokonać zawroty głowy wywołane stresem?

Nie można ignorować związku między naszym stanem psychicznym a fizycznym. Stres, lęk, a nawet nerwica, mogą być przyczyną zawrotów głowy w około 15% przypadków. Jeśli podejrzewasz, że to właśnie napięcie psychiczne jest Twoim problemem, spróbuj technik relaksacyjnych. Głębokie oddychanie (np. oddychanie przeponowe), krótka medytacja czy nawet delikatna joga mogą znacząco zmniejszyć poziom stresu i tym samym złagodzić zawroty głowy. Pamiętaj, że spokój umysłu często przekłada się na spokój ciała.

Co próbuje Ci powiedzieć Twój organizm? Odkrywamy najczęstsze przyczyny zawrotów głowy

Zrozumienie potencjalnych przyczyn zawrotów głowy jest niezwykle ważne. To pozwala nie tylko na skuteczne leczenie, ale także na wdrożenie odpowiednich działań profilaktycznych. Pamiętaj, że zawroty głowy to objaw, a nie choroba sama w sobie, i mogą wskazywać na wiele różnych problemów zdrowotnych.

Gdy błędnik szwankuje: łagodne położeniowe zawroty głowy (BPPV), choroba Meniere’a i zapalenie błędnika

Najczęstsze przyczyny zawrotów głowy często leżą w uchu wewnętrznym, czyli w błędniku, który odpowiada za nasz zmysł równowagi. Jedną z najczęstszych, a zarazem najłatwiejszych do leczenia, jest łagodne napadowe położeniowe zawroty głowy (BPPV). Powstają one, gdy drobne kryształki wapnia (otolity) przemieszczają się z właściwego miejsca w uchu wewnętrznym do kanałów półkolistych. Powoduje to krótkotrwałe, intensywne zawroty głowy, wywołane zmianą pozycji głowy, np. przy wstawaniu z łóżka czy obracaniu się. Inne schorzenia to choroba Meniere’a, charakteryzująca się gromadzeniem się płynu w błędniku, co prowadzi do nawracających ataków zawrotów głowy, szumów usznych i postępującej utraty słuchu. Z kolei zapalenie błędnika lub nerwu przedsionkowego, często o podłożu wirusowym, może wywołać nagłe, silne i długotrwałe zawroty głowy, często z nudnościami i wymiotami.

Od kręgosłupa szyjnego po ciśnienie krwi: kiedy przyczyna tkwi w układzie krążenia?

Problemy z układem krążenia to kolejna częsta przyczyna zawrotów głowy. Nagłe spadki ciśnienia krwi, zwłaszcza przy szybkim wstawaniu (tzw. hipotonia ortostatyczna), mogą prowadzić do krótkotrwałego niedotlenienia mózgu i uczucia oszołomienia. Arytmie serca, czyli nieregularne bicie serca, również mogą zaburzać przepływ krwi do mózgu. Nie można zapominać o miażdżycy, która zwężając tętnice, może ograniczać dopływ krwi do struktur odpowiedzialnych za równowagę. Czasem zawroty głowy są też powiązane z problemami z kręgosłupem szyjnym, gdzie ucisk na naczynia krwionośne lub nerwy może wpływać na ukrwienie mózgu i odczuwanie równowagi.

Tło neurologiczne: czy za zawrotami głowy może stać migrena lub inne schorzenia?

W niektórych przypadkach zawroty głowy mają podłoże neurologiczne. Jednym z przykładów jest migrena przedsionkowa, która może objawiać się zawrotami głowy nawet bez typowego bólu głowy. Dotyka ona do 30% pacjentów z neurologicznymi zawrotami głowy. Inne poważniejsze schorzenia neurologiczne, takie jak stwardnienie rozsiane, padaczka, guzy mózgu, czy stany po urazach głowy, również mogą manifestować się zawrotami głowy. W takich sytuacjach diagnostyka jest kluczowa i wymaga specjalistycznej wiedzy neurologa.

Codzienne nawyki pod lupą: czy odwodnienie, zmęczenie lub leki mogą być winowajcą?

Nie zawsze za zawrotami głowy stoją poważne choroby. Czasem winowajcami są nasze codzienne nawyki lub czynniki, które łatwo przeoczyć. Wspomniane już odwodnienie, chroniczne zmęczenie, niedobór snu, czy hipoglikemia (niski poziom cukru we krwi) to bardzo częste przyczyny. Niedoczynność tarczycy również może objawiać się zawrotami głowy. Warto zwrócić uwagę na przyjmowane leki wiele z nich, w tym niektóre przeciwdepresyjne, nasenne, a nawet leki na nadciśnienie, może mieć zawroty głowy jako skutek uboczny. Nie zapominajmy też o czynnikach psychogennych, takich jak stres, lęki i nerwica, które mogą wywoływać lub nasilać te dolegliwości.

Co na zawroty głowy z apteki? Przegląd leków i suplementów dostępnych bez recepty

Gdy domowe sposoby nie przynoszą wystarczającej ulgi, wiele osób szuka wsparcia w aptece. Na rynku dostępne są preparaty bez recepty, które mogą pomóc w łagodzeniu zawrotów głowy. Zawsze jednak podkreślam, że przed ich zastosowaniem należy dokładnie zapoznać się z ulotką, a w razie wątpliwości skonsultować się z farmaceutą lub lekarzem.

Dimenhydrynat (np. Aviomarin): nie tylko na chorobę lokomocyjną

Jednym z najbardziej znanych i łatwo dostępnych leków jest dimenhydrynat, często kojarzony z chorobą lokomocyjną (np. Aviomarin). Jest to lek przeciwhistaminowy, który działa na ośrodkowy układ nerwowy, zmniejszając pobudliwość błędnika. Dzięki temu jest skuteczny nie tylko w zapobieganiu nudnościom i wymiotom podczas podróży, ale także w łagodzeniu niektórych rodzajów zawrotów głowy. Pamiętaj jednak, że może powodować senność, więc należy zachować ostrożność podczas prowadzenia pojazdów czy obsługi maszyn.

Miłorząb japoński (Ginkgo biloba): jak wpływa na krążenie mózgowe?

Suplementy diety zawierające wyciąg z miłorzębu japońskiego (Ginkgo biloba) cieszą się dużą popularnością. Uważa się, że miłorząb poprawia krążenie krwi, w tym krążenie mózgowe, co może być pomocne w zawrotach głowy, których przyczyną jest niedostateczne ukrwienie mózgu. Działa również przeciwutleniająco. Choć nie jest to lek na nagłe ataki, regularne stosowanie może wspierać ogólną kondycję naczyń krwionośnych i zmniejszać częstotliwość występowania zawrotów głowy w niektórych przypadkach.

Preparaty złożone i homeopatyczne: co jeszcze znajdziesz na aptecznej półce?

Na aptecznych półkach znajdziesz również inne preparaty, które mogą być pomocne. Są to często preparaty złożone, zawierające kombinację składników wspierających układ nerwowy i krążenia. Warto zapytać farmaceutę o dostępne opcje. Istnieją także homeopatyczne produkty lecznicze, takie jak np. Vertigoheel, które są przeznaczone do łagodzenia zawrotów głowy o różnym podłożu. Ich działanie opiera się na zasadach homeopatii, a skuteczność bywa przedmiotem dyskusji w środowisku medycznym. Jeśli zdecydujesz się na ich wypróbowanie, zawsze skonsultuj to z lekarzem lub farmaceutą.

Gdy domowe sposoby nie wystarczą: kiedy wizyta u lekarza jest absolutnie konieczna?

Chociaż wiele zawrotów głowy jest łagodnych i ustępuje samoistnie lub po zastosowaniu domowych metod, nigdy nie wolno ignorować sygnałów, które mogą wskazywać na poważniejszy problem. Moim zdaniem, świadomość "czerwonych flag" jest kluczowa dla Twojego zdrowia i bezpieczeństwa.

„Czerwone flagi”: objawy, których nigdy nie wolno ignorować (silny ból głowy, podwójne widzenie, problemy z mową)

Istnieją pewne objawy, które w połączeniu z zawrotami głowy powinny natychmiast skłonić Cię do wizyty u lekarza lub wezwania pogotowia. Nazywamy je "czerwonymi flagami" i świadczą one o tym, że zawroty głowy mogą być symptomem poważnego schorzenia. Należą do nich:

• Nagłe, bardzo silne zawroty głowy, zwłaszcza jeśli pojawiły się po raz pierwszy.
• Towarzyszący im silny ból głowy, zwłaszcza jeśli jest nietypowy lub najsilniejszy w życiu.
• Podwójne widzenie lub nagłe zaburzenia widzenia.
• Zaburzenia mowy, takie jak bełkotliwa mowa lub trudności w formułowaniu zdań.
• Niedowład kończyn (osłabienie siły w ręce lub nodze) lub drętwienie jednej strony ciała.
• Utrata przytomności lub omdlenie.
• Nagłe zaburzenia słuchu (np. jednostronne ogłuchnięcie) lub szumy uszne, które pojawiły się jednocześnie z zawrotami.
• Problemy z koordynacją ruchową, np. nagła niezdolność do chodzenia.

Wystąpienie któregokolwiek z tych objawów wymaga natychmiastowej konsultacji medycznej. Nie czekaj, aż objawy miną liczy się każda minuta.

Lekarz pierwszego kontaktu, neurolog czy laryngolog? Do kogo się udać po pomoc?

W przypadku zawrotów głowy, które nie są nagłym stanem zagrożenia życia, ale są uporczywe lub nawracające, zawsze zalecam rozpoczęcie diagnostyki od wizyty u lekarza pierwszego kontaktu. To on, po zebraniu szczegółowego wywiadu i wstępnym badaniu, będzie w stanie ocenić, jaka jest najbardziej prawdopodobna przyczyna Twoich dolegliwości. W zależności od podejrzeń, może skierować Cię do odpowiedniego specjalisty:

• Do neurologa, jeśli podejrzewa problemy z ośrodkowym układem nerwowym (np. migrena przedsionkowa, stwardnienie rozsiane, problemy z kręgosłupem szyjnym).
• Do laryngologa lub otoneurologa (specjalisty od ucha i układu równowagi), jeśli podejrzewa problemy z błędnikiem (np. BPPV, choroba Meniere’a, zapalenie błędnika).

Pamiętaj, że lekarz rodzinny jest Twoim przewodnikiem po systemie opieki zdrowotnej i pomoże Ci znaleźć właściwą ścieżkę diagnostyczną.

Jak przygotować się do wizyty? O co zapyta lekarz i jakie badania może zlecić?

Aby wizyta u lekarza była jak najbardziej efektywna, warto się do niej odpowiednio przygotować. Lekarz z pewnością zapyta o:

• Charakter zawrotów głowy: Czy to uczucie wirowania czy chwiejności? Jak długo trwają? Jak często się pojawiają?
• Czynniki wyzwalające: Czy coś je nasila (np. zmiana pozycji, stres, hałas)?
• Objawy towarzyszące: Nudności, wymioty, szumy uszne, problemy ze słuchem, ból głowy, zaburzenia widzenia, osłabienie.
• Przyjmowane leki: Sporządź listę wszystkich leków, suplementów i ziół, które zażywasz.
• Choroby przewlekłe: Wspomnij o wszystkich swoich schorzeniach.
• Styl życia: Odżywianie, nawodnienie, sen, poziom stresu.

Lekarz może zlecić różne badania diagnostyczne, aby ustalić przyczynę zawrotów. Mogą to być: szczegółowe badanie neurologiczne, badanie laryngologiczne, badania obrazowe (np. rezonans magnetyczny głowy), próby błędnikowe (np. VNG wideonystagmografia) oceniające funkcjonowanie układu równowagi, czy badanie słuchu (audiometria).

Specjalistyczne ćwiczenia, które mogą zdziałać cuda: poznaj manewr Epleya

W niektórych przypadkach zawrotów głowy, szczególnie tych związanych z błędnikiem, leczenie farmakologiczne może być niewystarczające. Wtedy z pomocą przychodzą specjalistyczne ćwiczenia, które potrafią zdziałać cuda. Jednym z najbardziej znanych i skutecznych jest manewr Epleya.

Czym są łagodne położeniowe zawroty głowy (BPPV) i dlaczego ćwiczenia są tu tak skuteczne?

Jak już wspomniałem, łagodne napadowe położeniowe zawroty głowy (BPPV) są najczęstszą przyczyną zawrotów pochodzenia usznego. Powstają, gdy drobne kryształki węglanu wapnia, zwane otolitami, które normalnie znajdują się w jednej części ucha wewnętrznego, przemieszczają się do kanałów półkolistych. Te kanały odpowiadają za wykrywanie ruchów obrotowych głowy. Kiedy otolity dostaną się w nieodpowiednie miejsce, każda zmiana pozycji głowy powoduje ich ruch, co z kolei wywołuje fałszywe sygnały o ruchu, prowadząc do intensywnych, ale krótkotrwałych zawrotów głowy. Ćwiczenia, takie jak manewr Epleya, są tak skuteczne, ponieważ ich celem jest fizyczne przemieszczenie tych otolitów z powrotem do miejsca, gdzie nie będą powodować objawów. To prosta, mechaniczna interwencja, która często przynosi natychmiastową ulgę.

Manewr Epleya krok po kroku: jak bezpiecznie wykonać go w domu?

Manewr Epleya jest bardzo skuteczny, ale przed jego wykonaniem zawsze warto skonsultować się z lekarzem lub fizjoterapeutą, aby upewnić się, że BPPV jest faktycznie przyczyną Twoich zawrotów i że nie ma przeciwwskazań. Poniżej przedstawiam uproszczoną instrukcję, która może być pomocna, ale pamiętaj, że profesjonalne wskazówki są zawsze najlepsze:

1. Pozycja wyjściowa: Usiądź prosto na łóżku, z nogami wyciągniętymi przed siebie. Poduszkę umieść tak, aby po położeniu się znalazła się pod ramionami, a głowa była lekko odchylona do tyłu.
2. Krok 1: Obróć głowę o 45 stopni w kierunku, który wywołuje zawroty (np. jeśli zawroty pojawiają się przy obracaniu się na prawy bok, obróć głowę w prawo).
3. Krok 2: Szybko połóż się na plecach, utrzymując głowę obróconą o 45 stopni. Twoja głowa powinna znaleźć się poniżej poziomu łóżka, opierając się na poduszce. Pozostań w tej pozycji przez około 30 sekund (lub do ustąpienia zawrotów plus 10-20 sekund).
4. Krok 3: Obróć głowę o 90 stopni w przeciwnym kierunku, nie podnosząc jej. Teraz Twoja głowa powinna być obrócona w lewo (jeśli zaczynałeś od prawej). Pozostań w tej pozycji przez kolejne 30 sekund.
5. Krok 4: Obróć całe ciało na bok, w tym samym kierunku, w którym jest obrócona głowa (czyli na lewy bok, jeśli głowa jest w lewo). Utrzymaj tę pozycję przez 30 sekund.
6. Krok 5: Powoli usiądź, utrzymując głowę prosto.

Manewr wykonuje się zazwyczaj raz dziennie, aż do ustąpienia objawów. Po wykonaniu manewru staraj się unikać gwałtownych ruchów głową przez resztę dnia. Pamiętaj, że zawroty mogą się nasilić podczas wykonywania manewru to normalne i świadczy o tym, że otolity się przemieszczają. Jeśli masz jakiekolwiek wątpliwości, skonsultuj się ze specjalistą.

Przeczytaj również: Zarobki neurologa w Polsce: mediana, widełki i kluczowe czynniki

Inne ćwiczenia przedsionkowe: jak trenować swój zmysł równowagi?

Poza manewrem Epleya, istnieją również inne ćwiczenia przedsionkowe, które wchodzą w skład rehabilitacji przedsionkowej. Są one często zalecane przez fizjoterapeutów i mają na celu "przetrenowanie" układu równowagi, aby lepiej radził sobie z zaburzeniami. Mogą obejmować:

• Ćwiczenia wzroku: Skupianie wzroku na punkcie podczas ruchów głowy.
• Ćwiczenia głowy: Powolne ruchy głową w różnych płaszczyznach.
• Ćwiczenia ciała: Stanie na jednej nodze, chodzenie po linii prostej, wykonywanie ruchów tułowiem.

Regularne wykonywanie tych ćwiczeń, pod okiem specjalisty, może znacząco poprawić stabilność i zmniejszyć częstotliwość zawrotów głowy.

Profilaktyka na co dzień: jak zmniejszyć ryzyko nawrotów zawrotów głowy?

Z mojego punktu widzenia, najlepszym podejściem do zawrotów głowy jest profilaktyka. Wiele czynników, które je wywołują, jest związanych z naszym stylem życia. Wdrożenie kilku prostych zasad może znacząco zmniejszyć ryzyko nawrotów i poprawić ogólne samopoczucie.

Oto lista zaleceń, które pomogą Ci utrzymać równowagę i zminimalizować ryzyko zawrotów głowy:

• Odpowiednie nawodnienie: Pij regularnie co najmniej 8 szklanek wody dziennie, a więcej w upalne dni lub podczas wysiłku fizycznego.
• Regularny i wystarczający sen: Dbaj o higienę snu, staraj się spać 7-9 godzin na dobę, w cichym i ciemnym pomieszczeniu.
• Zbilansowana dieta: Unikaj pomijania posiłków, jedz regularnie, aby utrzymać stabilny poziom cukru we krwi. Ogranicz kofeinę, alkohol i sól, które mogą wpływać na nawodnienie i ciśnienie krwi.
• Unikanie nagłych zmian pozycji: Wstawaj powoli, zwłaszcza rano lub po dłuższym siedzeniu. Daj swojemu układowi krążenia czas na adaptację.
• Zarządzanie stresem: Włącz do swojej codziennej rutyny techniki relaksacyjne, takie jak medytacja, joga, głębokie oddychanie czy spacery na świeżym powietrzu.
• Regularna aktywność fizyczna: Umiarkowany ruch poprawia krążenie, wzmacnia mięśnie i ogólną kondycję organizmu, co wspiera układ równowagi.
• Unikanie znanych wyzwalaczy: Jeśli zauważysz, że pewne pokarmy, zapachy, światła czy sytuacje wywołują u Ciebie zawroty głowy, staraj się ich unikać.
• Regularne kontrole lekarskie: Jeśli zawroty głowy są częste, nawracające lub towarzyszą im inne niepokojące objawy, nie zwlekaj z wizytą u lekarza. Regularne badania pomogą wcześnie wykryć ewentualne problemy.

Pamiętaj, że zdrowy styl życia to podstawa utrzymania równowagi zarówno tej fizycznej, jak i psychicznej. Dbanie o siebie to najlepsza profilaktyka.